Bugün Dolmabahçe Sarayının bulunduğu yer 17. asrın başlarında kaptan paşaların gemilerini demirledikleri, sefere çıkarken veda şölenleri tertipledikleri işlek bir körfezdi. I. Ahmet zamanında Kaptanı Derya Halil Paşa tarafından yakındaki bir tepenin toprakları buraya taşıttırılmış ve burası senelerce doldurularak padişahların mesire yeri haline getirilmiştir. Bundan sonra muhtelif tarihlerde sahil boyunca saraylar ve kasırlar inşa edildi.
Bunlardan Çinili Köşkle başlayarak Hademeler, Mızıkacılar ve Baltacılar daireleri ile devam etmekte olan Eski Saray büyük Kasır, mermer direkli Kasır, Divanhane, Balıkhane Kasrı isimlerini alan dairelerden oluşuyordu.
Sarayın diğer kısımlarında ise Valide Sultan, Darüssaade Ağası Silâhdar, Hazinedar Ağaları, Has Oda ve Hazine daireleri ile Mehtabiye bahçeleri ve Bayıldım Kasrı bulunmaktaydı.
II. Mahmut Topkapı Sarayını kasvetli bulmuş ve sarayı tamir ettirerek burada oturmuştu.
I. Abdülmecid tahta geçince yine bir müddet bu sarayda oturmuş daha sonra eski Sarayı yıktırarak 1843 yılında Karabet Balyan Ustaya bugünkü Sarayı başlatmıştır. Yapının bitirilişi için 1854 tarihi verilirse de devrin gazetesi Ceride-i Havadis’in 11. Haziran. 1856 tarihli sayısında Sarayın büyük bir törenle açıldığı belirtilmektedir. Böylece 1843 de Sarayın yapımına başlanmış, 1856 da I. Abdülmecid bu Saraya taşınmıştır. 19. asrın ağır tezyinatlı üslûbuyla inşa edilen bu Saraya önce Sahil Sarayı denmiş, fakat yerinden dolayı Dolmabahçe Sarayı olarak anılmıştır.
Saray ortada yüksekçe bir merasim dairesi ile buna koridorla bağlı olan selâmlık ve Harem dairelerinden ibarettir. Harem dairesinin sonunda Veliahd dairesi bulunur. Bunlara dikey olarak arkaya doğru uzanan Valide dairesinin uzunluğu 95 m. kadardır.
Sarayın genel düzeni çok sadedir. Bir sıra üstüne dizili odaların kapıları geniş salona açılır. Haremde her kadının dairesi bir kapı ile yine bu büyük salonlara açılmaktadır. Son derece zengin bir etki uyandıran parmaklıkların süslediği mermer rıhtım ise 600 m. ye ulaşır. Sultan Abdülmecid’in annesi Bezmiâlem Valide Sultan sarayın noksanlarından biri olan Dolmabahçe Camii’ni II. Abdülhamid de güzel bir sanat kulesi inşaa ettirmiştir. Böylece sarayın kompozisyonu tamamlanmıştır.
Ancak sarayın işlerliğini sağlayan bazı binalar da ilâve edilmiş, bunlar girişde padişahların özel Hazine dairesi olan hazine’i Hassa,Mefruşat, Camlı Köşk, Beşiktaş’a uzanan kısımlarda paşalar daireleri, Beşiktaş yolunun karşısına taşan Eczane ve Tatlıhane olarak yer almışlardır.
Saydığımız bu yapıların dışında Sarayın Baltacılar Dairesi, Saray imareti, Saray ahırları, Arabacılar, Şehzadelere ait Harem dairesi bulunmakta bunlar Kabataştan Beşiktaşa kadar uzanan bir şerit üzerinde yer almaktaydılar. Ancak bu gün buralardan bazıları yıkılmış, bazıları da başka amaçla devlet daireleri olarak kullanılmaktadır.
Kaynaklarda diğer bir yapıdan daha söz edilmektedir ki bu I. Abdülmecid tarafından yaptırılmış ve sonradan yanmış olan Saray tiyatrosudur.

SARAY KAPILARI
Sarayın en muhteşem kapıları saat kulesi girişindeki Hazine kapısı ile Beşiktaş Caddesine bakan Saltanat kapısında iki, Saltanat kapısında iç ve dışta olmak üzere 4 tanedir. Kapı yapısının yanlarında kompozit başlıklı çift sütunlar, istiridye kabukları, kıvrım dal ve yapraklar, rozetler, inci ve yumurta dizileri ile, süs konsollarının yer aldığı bir süsleme mevcuttur. Kapıların alınlık kısımları da, gülbezekler, askılı çelenkler ve vazocuklarla süslenmiştir.
Hazine kapısının üzerinde yer alan Abdülmecid tuğrası altında 1853 tarihi mevcut olup altında Şair Ziver’in 1857 tarihli iki satırlık kitabesi yer alır. Saltanat kapısında ise sadece 1854 tarihli Abdülmecid Tuğrası bulunur. Sarayın diğer önemli kapıları ise Valide kapısı, Mefruşat kapısı ve mutfak kapısı olarak adlandırılır. Deniz cephesinde de bir çok yalı kapısı yer alır.
Sarayda Marmara adalarından çıkartılmış mermerler ile Bergamadan getirilmiş somakiler kullanılmıştır. 19. asrın fazla tezyinatlı üslubunda yapılmasına karşılık yer yer eski mimarimizden de bazı kısımlar göze çarpar.
Türk evinde sofalara göre düzenlenen plân tipinin burada her bölüm için ayrı ayrı uygulandığını görürüz.
Dolmabahçe Sarayının dış cepheleri Barok ve Rönesansın ağır bastığı eklektik üslupdadır. Katlar belirgin şekilde bölünmüş olup her katın sütun başlıkları farklıdır. Cepheleri taçlandıran üçgen alınlıklar ve cephelerde yer alan korkulukların mermer parmaklıkları yoğun cephe tazyinatı ile kaynaşmıştır. Süsleme yoğunluk kazanan kartuş gülbezek, madalyon, istiridye kabuğu, askı çelenk, süs vazosu ve kıvrımlar hep batıdan gelen motiflerdir. Bunlar cephede simetrik olarak kullanılmışlardır. Billur, su mermeri ve somakinin kullanıldığı iç tezyinatın İtalyan ve Fransız ressamları tarafından yapıldığı söylenir.
Dekorasyon ve eşya Paris Operasının ünlü dekaratörü Sechan’ın eseridir.
İnce kabartmalarla süslü altın yaldızlı maun ve pelesenk kapılar, pencere ve çerçeveler, fresk tekniğindeki tavanlarda Fransız Saraylarının izleri sezilir.
İç süslemede tavanlar en fazla tezyin edilen bölümlerdir. Bunlar genellikle kasetlere bölünmüştür. Ve sıva üzerinde boya ile yapılmışlardır. Ayrıca natürmortlar manzara ve figürlü kompozisyonlar bez üzerine yapılmış böylece tavana gerilmiş olmalıdır.
Valide Sultanın yatak odası tavanı bez üzerinde boya ile yapılmış örneklerden birini teşkil eder. Ayrıca Muayede salonunun kubbe kemerleri de tamamen kurşun üzerine tezyinatlıdır. Ahşap üzerine yaldız boyama ise yalnızca Selâmlık yemek odasının tavanında görülür. Taş süslemeye yalnız hamamlarda yer verilmiştir.
Duvarlar da yer alan süsleme de ayrı bir önem taşımaktadır.
Üç kat olarak inşa edilen sarayda 285 oda, 43 salon, 6 balkon ve 6 hamam mevcuttur. Mabeyn ve harem dairesinde Methal salonu, Süfera salonu, merdiven salon, Zülveçheyn salon, Küçük binek salonu, Muayede salonu, mavi salon, gibi salonlar yer alır. Bunların her biri çeşitli tarihi olaylara sahne olmuşlardır. Bu oda ve salonları 131 halı, 99 seccade kaplamaktadır ki, toplam 4452 m2 yi bulur.
Bakara ve Bohem kristalden avize ve şömineler sarayı süsleyen ayrı güzellik unsurlarındandır. Mevcut olan 36 kristal avizenin en muhteşemi Muayede Salonunun 36 m. yüksekliğindeki tavanını süsleyen ve Kraliçe Viktorya’nın hediye ettiği 4.5 ton ağırlığındaki avizedir. Üzerinde 750 adet ampul mevcuttur.
Sarayda ayrıca içlerinde Zanora, Fromentine, Aivazovski gibi ünlü ressamların eserleri de bulunan zengin bir resim galerisi, Çin, Japon, Yıldız, Avrupa porseleninden oluşan 280 adet vazo, tarihi ve zarif 156 adet saat, gümüş, kristal ve muhtelif 581 adet şamdan, 11 adet sarı gümüş kapaklı mangal, oda takımları ve altın, gümüş, kristal sofra takımları mevcuttur.